Bir lezzetin hikâyesi: Salep

Salep ya da sahlep, Orchis cinsine ait orkide türlerinin, başta Orchis mascula ve Orchis militaris olmak üzere, yumrularından elde edilen bir undur. Bu yumrular glukomannan adlı besleyici ve nişastalı bir polisakkarit içerir. Salep unu Bizans ve Osmanlı mutfaklarında yaygın biçimde kullanılmış, günümüzde ise Levant bölgesinde geleneksel bir kış içeceği olarak öne çıkmaktadır. İçecek olmasının yanı sıra çeşitli tatlıların yapımında da kullanılır. Ne var ki artan talep, Yunanistan, Türkiye ve İran'ın bazı bölgelerinde yabani orkide türlerinin yerel ölçekte yok olma riskiyle karşı karşıya kalmasına yol açmaktadır.

Salep kelimesi, Arapça saḥlab ve Yunanca salepi sözcüklerinden, 18. yüzyılın ortalarında Fransızca ve Türkçedeki salep biçimleri aracılığıyla türemiştir. Arapça terimin, tilki testisleri anlamına gelen bir ifadenin kısaltılmış biçimi olduğu kabul edilir. Antik Romalılar ve Yunanlar, öğütülmüş orkide yumrularından satyrion ve priapiscus adı verilen içecekler hazırlıyordu; bu içecekler güçlü birer afrodizyak sayılıyordu. Paracelsus da satyrion kökünün erkek cinsel organına benzediğini belirterek bitkinin erkeklik gücünü ve cinsel isteği artırdığına inanıldığını yazmıştı.

Osmanlı'dan Avrupa'ya yolculuk

Salep, Osmanlı topraklarında yaygın tüketilen bir içecekti ve genç kadınların evlenmeden önce daha dolgun bir vücuda kavuşmasını sağladığına inanılan bir şişmanlatıcı olarak biliniyordu. Kahve ve çayın yaygınlaşmasından önce İngiltere ve Almanya'ya da ulaşmış, kahvehanelerde alternatif bir içecek olarak sunulmuştu. İngiltere'de saloop adıyla tanınan içecek, 17. ve 18. yüzyıllarda salep tozunun suya eklenip koyulaşana kadar karıştırılması, ardından tatlandırılıp portakal çiçeği suyu ya da gül suyuyla aromalandırılmasıyla hazırlanıyordu. 18. yüzyılda özgün Osmanlı saleplerinin yerini dogstones adıyla bilinen yerli İngiliz orkide kökleri almaya başladı.

Türkiye'de coğrafi işaretli salepler

Akdağmadeni Salebi, 16 Eylül 2021'de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenerek coğrafi işaret aldı. Benzer şekilde Burdur Bucak Salebi de 10 Ağustos 2021'de tescillenip coğrafi işaret kazandı. Kahramanmaraş bölgesinde ise doğal ortamda dokuz cinse ait yirmi beş salep türü bulunmakta, bunlar arasında Orchis palustris ve Dactylorhiza osmanica yaygın olarak yer almaktadır. Dünyaca tanınan Maraş dövme dondurması da kendi yöresinde yetişen salepten üretilmektedir.

Bilgi kartı

• Tür: içecekler

Metin: Vikipedi'deki “Salep” maddesinden uyarlandı (CC BY-SA 4.0). Fotoğraf: DesignbyNur · CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons).

Kaynak: Vikipedi · kaynak madde